ILO'nun Ekim çağrısı: Kooperatiflerde yerel sahiplik ve insana yakışır iş birlikte ele alınmalı

Ayrıntılar

2026 arşiv dosyası — 24 Ekim 2026 itibarıyla değerlendirme. Haber tarihi: 7 Ekim 2026. Dosya, uluslararası bir politika çağrısını ve kooperatiflerin çalışma hayatındaki rolünü ele alıyor.

Brüksel'de yerel sahiplik ve nitelikli iş gündemi

ILO'nun 7 Ekim haberinde, Brüksel'de düzenlenen bir konferansta kooperatiflerin Avrupa Birliği'nin dış işbirliği politikalarındaki rolünün tartışıldığı bildirildi. ILO temsilcisi, yatırımların yerel toplumlarda kalıcı yarar ve insana yakışır iş oluşturmasında kooperatiflerin katkısını vurguladı; bu yapıların Küresel Geçit stratejisi içinde daha sistemli değerlendirilmesini istedi. Haberde kooperatiflerin bağımsız ekonomik kuruluşlar olduğu ve yalnızca uluslararası proje uygulamak amacıyla oluşturulmaması gerektiği de belirtildi. Açıklama bir politika çağrısıdır. Türkiye'deki bütün kooperatiflere açılmış yeni bir hibe programı, imzalanmış yatırım sözleşmesi veya ekim ayında gerçekleşmiş belirli bir istihdam artışı anlamına gelmiyor. Haber, ortaklığın biçimi kadar yerel karar ve sorumluluğun önemini gündeme getiriyor. [1]

Editoryal değerlendirmemizde bu yaklaşım, bir projenin süresiyle kuruluşun yaşam süresinin farklı olduğunu hatırlatıyor. Dış destek sona erdiğinde hangi faaliyetin devam edeceği ve kararların kimler tarafından alınacağı açıklanmamışsa, başlangıçtaki görünürlük kalıcı bir çalışma düzeninin göstergesi olamaz.

Kooperatif kimliğinde ortak mülkiyet ve demokratik kontrol

ILO'nun 20 Haziran 2002'de kabul edilen 193 sayılı Kooperatiflerin Teşviki Tavsiye Kararı, kooperatifi gönüllü biçimde bir araya gelen kişilerin ortak ihtiyaçlarını, birlikte sahip olunan ve demokratik biçimde kontrol edilen işletmeyle karşılaması üzerinden tanımlıyor. Özerklik, üyelerin ekonomik katılımı, eğitim ve topluma karşı sorumluluk ilkeler arasında yer alıyor. Belge, kooperatiflerin iş hukukuna uymamak veya gizlenmiş istihdam ilişkileri kurmak için kullanılmaması gerektiğini de belirtiyor. Resmi rehberde yeniden yayımlanan bu metin, uluslararası bir tavsiye çerçevesidir; 2026'da kabul edilmiş yeni bir sözleşme değildir. Kooperatif adı taşımak, çalışma koşullarının kendiliğinden uygun olduğunu kanıtlamaz. [2]

Bu çerçeveden çıkan editoryal soru, ortaklığın günlük kararlarda nasıl görünür olduğudur. Üyelerin bilgilere ulaşması, kararların anlaşılması ve görevlerin açıklanması önem taşır. Bir kuruluşun ortak sahiplik iddiasıyla yönetim uygulamasının nasıl ilişkilendiği, yalnızca tanıtım metninden öğrenilemeyebilir.

Sosyal ve dayanışma ekonomisi daha geniş bir alan

Uluslararası Çalışma Konferansının 16 Haziran 2022'de yayımlanan kararında sosyal ve dayanışma ekonomisi, ortak veya genel yarara hizmet eden ekonomik, sosyal ve çevresel faaliyetleri kapsayan bir çerçevede tanımlanıyor. Gönüllü işbirliği, karşılıklı yardım, demokratik veya katılımcı yönetim, özerklik ve insanla sosyal amacın önceliği öne çıkıyor. Ulusal koşullara göre kooperatifler, dernekler, karşılıklı yardım kuruluşları, vakıflar ve sosyal girişimler bu alanın farklı örnekleri olabiliyor. Bu tanım, bütün kuruluşların aynı hukuki biçime sahip olduğunu söylemiyor. İşletmenin biçimi, yönetim yapısı ve çalışma ilişkileri somut koşullarıyla değerlendirilmelidir; farklı kuruluş türleri tek bir istihdam modeline indirgenmemelidir. [3]

Editoryal analiz açısından bir ortak çalışma tasarlanırken önce hangi rolün kime ait olduğu belirlenebilir. Üye olmak, bir hizmetten yararlanmak, ücretli görev yapmak ve gönüllü katkı sunmak farklı ilişkiler doğurabilir. Aynı kişi birden fazla rol üstleniyorsa da her rolün sorumluluğu ayrıca anlaşılmalıdır.

Avrupa Birliği'nin önceki tavsiye çerçevesi

AB Konseyinin 27 Kasım 2023'te kabul ettiği sosyal ekonomi tavsiye kararı, bu kuruluşların toplumsal kapsayıcılık ve işgücü piyasasına erişimdeki rolünü desteklemeyi amaçlıyor. Resmi açıklama; finansmana, pazarlara ve kamu alımlarına erişim, görünürlük ve tanınma gibi alanlarda üye devletlerin önlem geliştirmesini öngörüyor. Sosyal ekonominin uluslararası işbirliğine katkısı da metinde ele alınıyor. Bu çerçeve, 7 Ekim 2026'daki çağrının politika arka planlarından biridir. Ancak geçmiş tavsiyede belirtilen uygulama takvimi, bütün ülkelerin adımları aynı hızla tamamladığının kanıtı değildir. Ayrıca tavsiye kararının bulunması, belirli bir kuruluşa finansmanın otomatik olarak tahsis edildiğini göstermez. [4]

Kurumlar bakımından bunun editoryal karşılığı, politika hedefi ile başvuruya açık bir programı ayırmaktır. Bir destekten yararlanma düşünülüyorsa, ilgili çağrının kapsamı, uygunluk koşulları ve uygulama dönemi ayrı incelenmelidir. Bir konferans konuşması, bu bilgilerin yerine geçmez.

Sosyal katkı nasıl değerlendirilebilir?

OECD'nin 20 Mart 2023 tarihli sosyal etki ölçümü rehberi, sosyal ve dayanışma ekonomisi kuruluşlarının faaliyetlerinin oluşturduğu ek değeri anlamasını ve açıklamasını ele alıyor. Uluslararası uygulamalardan yararlanan yayın; politika çerçevesi, rehberlik, kanıt üretimi ve ölçüm kapasitesini temel destek alanları olarak inceliyor. Etki ölçümü yalnızca dışarıya başarı göstermek için değil, kuruluşun kendi faaliyetlerinden öğrenmesi bakımından da değerlendiriliyor. Bu kaynak, her kooperatifin aynı göstergeyle ölçülebileceği anlamına gelmiyor. Bir kuruluşun amacı, hizmet verdiği grup ve faaliyet koşulları dikkate alınmalıdır. Rehberin varlığı da belirli bir projenin olumlu etkisinin bağımsız olarak doğrulandığını göstermez. [5]

Ortaklık tasarımında işin niteliği görünür olmalı

Aşağıdaki bölüm editoryal analizdir. Bir işbirliği planında yalnızca kaç kişiye ulaşıldığı yazıldığında, çalışmanın niteliği hakkında sınırlı bilgi elde edilir. Görevin ne kadar sürdüğü, kişinin hangi sorumluluğu üstlendiği ve hangi desteğe eriştiği gibi sorular, faaliyet tanımını daha somut hale getirebilir.

Örneğin varsayımsal bir üretici ortaklığı, ürünlerini birlikte pazarlamayı planlasın. Yeni bir satış kanalına erişmek ile düzenli ücretli görev oluşturmak aynı sonuç değildir. Üreticilerin gelir fırsatı, kuruluşun yönetsel kapasitesi ve ücretli ekibin çalışma düzeni ayrı izlenebilir. Bu örnek, herhangi bir gerçek kooperatifin 2026 sonucu olarak sunulmuyor.

İnsan kaynakları açısından görev tanımlarının açıklığı da önemlidir. Kuruluşun sosyal amacı bulunması, günlük işin kimin tarafından ve hangi koşullarda yapıldığının belirsiz bırakılmasını gerektirmez. İşe hazırlık, görev devri, öğrenme desteği ve iletişim düzeni faaliyetlerin sürekliliğini etkileyebilen yönetim alanlarıdır.

Proje tamamlandıktan sonra ne devam edecek?

Editoryal değerlendirmemizde işbirliğinin başlangıcında destek sonrasını düşünmek yararlı olabilir. Kullanılan araçların bakımı, temel giderlerin karşılanması ve yeni üyelerin bilgilendirilmesi gibi işler, proje takvimi bitince ortadan kalkmaz. Sorumluluğun hangi kuruluşta kalacağı önceden açıklanabilir.

Değerlendirmede yararlanıcı sayısı, tamamlanan faaliyet ve kalıcı değişim ayrı tutulmalıdır. Eğitim verilen kişi sayısı, herkesin yeni bir görev üstlendiğini göstermez. Yeni bir ortaklığın kurulması da faaliyetlerinin uzun süre devam ettiğini tek başına kanıtlamaz. Bu ayrımlar, hedeflerle gerçekleşmelerin tutarlı biçimde anlatılmasına yardımcı olur.

7 Ekim çağrısının izlenmesi gereken yönü, kooperatiflerin yatırım ve kalkınma programlarında hangi somut rollerle yer alacağıdır. Yeni çağrılar, uygulama ortaklıkları ve sonuç değerlendirmeleri yayımlandığında kapsamları ayrıca incelenmelidir. Yerel sahipliğin ve çalışma koşullarının açık biçimde tanımlanması, kuruluşların sosyal amaçlarını günlük işleyişle ilişkilendirebilmeleri bakımından önem taşır.

Kaynaklar

[1] ILO — ILO highlights key role of cooperatives in EU external action (2026-10-07). https://www.ilo.org/resource/news/ilo-highlights-key-role-cooperatives-eu-external-action

[2] ILO — Promotion of Cooperatives Recommendation, 2002 (No. 193), resmi rehber eki (Kabul: 2002-06-20; rehber: 2014). https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_emp/---emp_ent/---coop/documents/publication/wcms_311447.pdf

[3] ILO — Resolution concerning decent work and the social and solidarity economy (2022-06-16). https://www.ilo.org/resource/record-decisions/ilc/110/resolution-concerning-decent-work-and-social-and-solidarity-economy

Aynı kaynağın tamamlayıcı metni: https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40ed_norm/%40relconf/documents/meetingdocument/wcms_848633.pdf

[4] AB Konseyi — Council gives final approval to measures to promote the social economy (2023-11-27). https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/11/27/council-gives-final-approval-to-measures-to-promote-the-social-economy/

[5] OECD — Policy Guide on Social Impact Measurement for the Social and Solidarity Economy (2023-03-20). https://www.oecd.org/en/publications/policy-guide-on-social-impact-measurement-for-the-social-and-solidarity-economy_270c7194-en.html